Herman Blom - Interculturele samenwerking in organisaties

Interculturele samenwerking in organisaties Herman Blom Professioneel omgaan met verschillen

u i t g e v e r ij

c o u t i n h o

Interculturele samenwerking in organisaties Interculturele samenwerking in organisaties

Herman Blom

c u i t g e v e r ij

c o u t i n h o

bussum 2014

Website Bij dit boek hoort extra materiaal dat op onze website staat: www.coutinho.nl

© 2008 Uitgeverij Coutinho bv Alle rechten voorbehouden.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elek- tronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zon- der voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wet- telijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van (een) ge- deelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.stichting-pro.nl).

Eerste druk 2008, tweede oplage 2014

Uitgeverij Coutinho Postbus 333 1400 AH Bussum info@coutinho.nl www.coutinho.nl

Zetwerk: Sjoukje Rienks, Amsterdam Omslag: Studio NEO, Velp Cartoon blz. 200 © Peter de Wit, Amsterdam Illustraties: Studio Concreat, Utrecht Redactie: Nies Medema – Jonge Sla, journalistiek bureau, Amsterdam Noot van de uitgever Wij hebben alle moeite gedaan om rechthebbenden van copyright te achterhalen. Personen of instanties die aanspraak maken op bepaalde rechten, wordt vriendelijk verzocht contact op te nemen met de uitgever.

ISBN 978 90 469 0084 0 NUR 812

Voorwoord

Multiculturele samenlevingen als de Nederlandse bieden een geweldig uitzicht op een vreedzaam en goed samenleven en samenwerken van al- len. Diversiteit in de samenleving kan namelijk een bron van culturele meerwaarde en economische winst zijn. Maar dan wel in een publieke ruimte waarin de vrijheid van ieder individu, gelijkwaardigheid (anti- discriminatie) en verdraagzaamheid de fundamentele waarden zijn. Om zover te komen is het van belang om alle vragen te stellen die betrekking hebben op de problemen die de multiculturele samenleving met zich meebrengt. Die vragen niet te stellen en de discussies met taboes te be- dekken, verkleint namelijk de succeskans. Conflicten rondom de thema’s van de multiculturele samenleving zijn daarom uiteindelijk een positief teken van uitwisseling en integratie. Ik wil met dit boek over interculturele samenwerking in organisaties een bijdrage leveren aan een beter begrip van elkaar en daardoor een be- tere samenwerking. De bekende theorievorming over culturele verschil- len (Hofstede, Trompenaars, Hall, Pinto) neemt een relatief bescheiden plaats in. Voor mijn doel is het belangrijk om met het verhaal van de globalisering te beginnen. Burgers en organisaties in Nederland zijn im- mers onderdeel geworden van een steeds verfijndere vervlechting van belangen over de hele wereld. De aanpassingsdruk op de Nederlandse samenleving is daardoor toegenomen. Dit terwijl het aanpassingsvermo- gen door demografische ontwikkelingen steeds minder wordt. De wij- zijtegenstelling (met name autochtone versus allochtone Nederlanders) en het vraagstuk van de identiteitsvorming zijn aspecten van een immi- gratiegeschiedenis die niet anders dan conflictrijk kán zijn. Met de Ame- rikaanse samenleving – het grote voorbeeld – is het niet anders gegaan. De plaats van moslims in de Nederlandse samenleving dwingt autochto- ne Nederlanders zich met hun gemeenschappelijke normen en waarden bezig te houden. Dat is winst, ook voor Nederlandse moslims. Zij zijn er immers ook bij gebaat de vrijheid van de critici van hun geloof te verde- digen (Scheffer, 2007). De thema’s ‘spanningen tussen groepen’ en ‘dis- criminatie op de arbeidsmarkt’ bieden het zicht op de schaduwkant van de samenleving. Het is van belang daarvan rekenschap af te leggen voor- dat het management van diversiteit in organisaties effectief kan werken. De omgang met verschillen op de werkplek en op de arbeidsmarkt moet immers de deuren openen naar nieuwe manieren van samenwerken en

samenleven. Tot slot vind ik het van belang om te benadrukken dat de veelgeroemde Nederlandse tolerantie weinig zin heeft wanneer het in de praktijk neerkomt op onverschilligheid en de andere kant op kijken. In- teresse voor de anderen, de moed om met hen in contact te treden en te blijven en het vasthouden aan fundamentele waarden lijken helaas maar al te vaak een schaars goed te zijn. Dit zijn vaardigheden die eenieder kan tonen, om te beginnen in de eigen straat en op de eigen studie- of werkplek. Interculturele samenwerking is niet slechts een probleem, het is vooral ook een oplossing! Mijn dank gaat uit naar mijn vrouw Ariane Stolle en mijn beide jon- gens Willem en Johan, omdat ik me nogal eens in een Drents zomer- huisje heb teruggetrokken. Mijn ouders dank ik voor het te allen tijde ter beschikking stellen van deze mooie plek. Ik ben Wouter Nalis van Uit- geverij Coutinho erkentelijk voor zijn constructieve en aanmoedigende manier van meedenken over de thema’s van dit boek. Ik vond bij Nies Medema goede redactionele ondersteuning en inspirerende gedachten. Het Cross Border Center (CBC) van de Fachhochschule Osnabrück in Lingen/Ems bleek een oefenplaats te zijn voor de omgang met culturele verschillen. Die culturele verschillen zijn het geniepigst wanneer je denkt dat ze er niet zijn. Tot slot noem ik Rudolf Leiprecht en Claus Melter van de Universität Oldenburg. Aan onze discussies in het kader van de Dok- torandenkreis heb ik veel inzichten te danken over in- en uitsluitingsme- chanismen en de subtiele gedaanten van racisme en discriminatie. Het thema Interculturele Samenwerking is als een mijnenveld met veel ex- plosiegevaar. Voortdurend dreigen bommetjes te ontploffen, omdat de gevoeligheden groot zijn. Ik hoop in dit boek feiten en samenhangen te leveren die de lezer het inzicht verschaffen waarmee de tocht door dit mijnenveld gemakkelijker wordt.

Herman Blom, voorjaar 2008

Inhoud

Inleiding

11

1

Globalisering: de wereld als stad

15

Inleiding

15 16 16 22 32 48 50 58 59 63 63 64 77 81 85 88 92 93 63

Korte inhoud

1.1 De betekenis van afstand 1.2 Economische vervlechtingen 1.3 Sociale vervlechtingen 1.4 Culturele vervlechtingen

1.5 Actuele discussies

Samenvatting Opdrachten

2

Wij en zij

Inleiding

Korte inhoud

2.1 Wij, zij en het ontstaan van vooroordelen

2.2 De salience-interactie

2.3 Racisme

2.4 De samenhang tussen vooroordelen, discriminatie en racisme 2.5 De bestrijding van vooroordelen, discriminatie en racisme

Samenvatting Opdrachten

3

De strijd om de identiteit

95

Inleiding

95 96

Korte inhoud

3.1 Identiteit en sociale identiteit 3.2 Het ‘regelen’ van de identiteit

96

101 112 124 128 129 130

3.3 Adaptatiestrategieën 3.4 Identiteit en loyaliteit

3.5 Een gemeenschappelijke identiteit

Samenvatting Opdrachten

4

Samen leven en werken met cultuurverschillen

135

Inleiding

135 135 136 146 171 176 179 181 182 184 185 193 194 195 197 204 207 209 193

Korte inhoud

4.1 Cultuurbegrip

4.2 Dimensies van culturen

4.3 Verschillen in communicatiestijl

4.4 Impliciet taalgebruik

4.5 Non-verbale communicatie

Samenvatting

Checklist

Opdrachten Rollenspelen

5

De bestrijding van discriminatie op de arbeidsmarkt

Inleiding

Korte inhoud

5.1 Het Amerikaanse voorbeeld

5.2 Discriminatie op de Nederlandse arbeidsmarkt 5.3 De Nederlandse discussie rondom positieve discriminatie

5.4 Het beleid tegen discriminatie in Nederland 5.5 Managing diversity: verschillen benutten

Samenvatting Opdrachten

210 211

6

Diversiteit binnen organisaties benutten

213

Inleiding

213 213 214 222 225 243 249 250 253 254 255 257 262 267 271 276 278 279 253

Korte inhoud

6.1 Verschillen zijn winstgevend 6.2 Succes is niet verzekerd

6.3 Diversiteitsbeleid

6.4 De ontwikkelingsstadia van diversiteitsbeleid

Samenvatting Opdrachten

7

De omgang met culturele dilemma’s

Inleiding

Korte inhoud

7.1 De driestappenmethode

7.2 Drie posities

7.3 Pluralisme in de praktijk 7.4 De scheiding van kerk en staat 7.5 De toelaatbaarheid van de sluier

7.6 Bedreigingen

Samenvatting Opdrachten

Antwoorden op de vragen uit de inburgeringstoets

281

Literatuur

282

Register

290

In deze uitgave is gebruikgemaakt van de volgende pictogrammen:

zelfreflectie

?

tussenvraag

opdracht

11

Inleiding

De Nederlandse samenleving is in de laatste decennia kleurrijk gewor- den. Wanneer je klassenfoto’s of de namenlijsten van scholieren en stu- denten uit de jaren zestig met die van nu vergelijkt, kun je zien hoezeer de samenstelling van de bevolking sinds die tijd veranderd is. Sommige scholen of stadswijken in steden worden nu wit genoemd, andere gelden als zwart. De diverse samenstelling van de bevolking betekent dat mensen met verschillende sociale en culturele achtergrond elkaar in Nederland kun- nen ontmoeten. Vaak lijken bevolkingsgroepen ook gewoon langs elkaar heen te leven, maar we zien veel geslaagde voorbeelden van ‘samenleven’. Helaas gaat het niet altijd vanzelf goed: vooroordelen, misverstanden en angst voor het onbekende staan een goede samenwerking vaak in de weg. De spanningen tussen de autochtonen en allochtone ‘nieuwkomers’ zijn in de afgelopen jaren voelbaar geweest. De dreiging van terrorisme heeft vooral de spanning tussen de Nederlandse meerderheid en de islamiti- sche minderheid op scherp gezet. Er woedt daarom een publiek debat over de manier waarop we in Nederland willen samenleven. De globalisering zorgt voor een toenemende internationale vervlech- ting van economische en sociale relaties. Mensen, kapitaal, producten en communicatie lijken niet meer aan grenzen gebonden. De Nederlandse economie is open, dat wil zeggen dat ze een hoge invoer- en uitvoerquote heeft. De Nederlandse samenleving is daarom veel gevoeliger geworden voor gebeurtenissen in het buitenland. Wanneer het elders economisch goed of slecht gaat, merken we dit vrij snel aan de vraag naar onze pro- ducten, aan de legale of illegale toestroom van immigranten of aan de uitstroom van autochtone en allochtone emigranten. Nederlanders zoeken in toenemende mate hun emplooi, als student, als werknemer of als ondernemer, in het buitenland. Gelijktijdig heeft de Nederlandse samenleving ingezien dat Nederland een immigratieland is geworden. Ons land blijft een aantrekkelijke vestigingsplaats voor immi- granten. Vroeger kwamen ze als gastarbeider, nu als ‘kennismigrant’, als student, als illegale migrant of als asielzoeker. Immigranten uit Polen en Globalisering

12

interculturele samenwerking in organisaties

andere Oost-Europese landen zijn intussen voor de arbeidsmarkt zelfs onontbeerlijk geworden.

Samenwerking

Op verschillende maatschappelijke terreinen zien we dus ontmoe- tingsplaatsen van mensen met een verschillende culturele achtergrond. School, werkplek en publieke ruimte (op straat, in tram, trein en bus) bieden mogelijkheden tot ontmoeting en samenwerking. Dit boek wil bijdragen aan een betere samenwerking tussen mensen met verschillen- de culturele en sociale achtergronden. Ik belicht de beschreven verschijnselen zo veel mogelijk met behulp van sociaalwetenschappelijke en psychologische theorieën. Daarnaast stel ik concrete technieken voor waarmee studenten en professionals hun vaardigheden kunnen verbeteren. Het gaat om beroepsmatig en profes- sioneel handelen in een multiculturele context. We zullen daarom steeds ter verduidelijking voorbeelden analyseren uit de praktijk van het hoger onderwijs: situaties op de stage- of werkplek en opleidingssituaties op school. Ik nodig de lezer uit actief aan de slag te gaan met dit boek door middel van zelfreflectievragen, tussenvragen, cases en opdrachten aan het eind van elk hoofdstuk. Globalisering: de wereld als stad (hoofdstuk 1) . Hoe heeft de interna- tionale vervlechting van economische en sociale relaties zich ontwik- keld? En wat zijn de gevolgen voor ons dagelijkse leven? Wij en zij (hoofdstuk 2). Alle mensen zijn lid van een of meerdere cul- turele en etnische groepen. Hoe verhouden groepen zich tot elkaar in de samenleving? Welke sociaalpsychologische mechanismen spelen hier een rol? En wat zijn de methoden om een betere omgang tussen groepen te bereiken, met name tussen subgroepen in arbeidsteams in organisaties? De strijd om de identiteit (hoofdstuk 3). De eerste generaties etnische minderheden voegen zich in onze samenleving in met behoud van een deel van hun oorspronkelijke waarden en normen. Met welke dilemma’s worden zij geconfronteerd en hoe reageert de autochtone meerderheid? De hoofdvraag is hoe autochtonen en allochtone Ne- derlanders een eigen en ook een gemeenschappelijke Nederlandse identiteit kunnen scheppen. Waarover gaat dit boek?

13

inleiding

Samen leven en werkenmet cultuurverschillen (hoofdstuk 4). Ik behan- del valkuilen in de omgang met mensen uit een andere cultuur. Wat is de invloed van de cultuur op het denken en handelen van teamleden met een verschillende culturele achtergrond? En hoe worden culturele verschillen in de dagelijkse communicatiestijl zichtbaar? De bestrijding van discriminatie op de arbeidsmarkt (hoofdstuk 5). Dit thema staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. De verbetering van de integratie op de arbeidsmarkt maakt het urgent. Ik behandel in dit hoofdstuk drie manieren om met verschillen binnen organisaties om te gaan: antidiscriminatie, positieve discriminatie en managing diversity . Verder gaat het hier over verschillende vormen van discriminatie en over het in Nederland gevoerde beleid om dis- criminatie tegen te gaan. Diversiteit binnen organisaties benutten (hoofdstuk 6) . Hoe kunnen we verschillen in organisaties benutten? Ik beschrijf hoe organisaties doelgericht en beleidsmatig kunnen omgaan met verschillen in leef- tijd, geslacht en vooral: culturele achtergrond. De omgang met culturele dilemma’s (hoofdstuk 7). Misverstanden kun­ nen door juiste en volledige informatie vaak verholpen worden. Moei- lijker wordt het als waarden en gebruiken onverenigbaar zijn. Ik stel mogelijke wegen voor om samen te leven. Er blijft ruimte voor ver- schillen, maar er mag aan de kernwaarden van onze samenleving niet worden getornd.

15

1

Globalisering: de wereld als stad

1.1 De betekenis van afstand 1.2 Economische vervlechtingen 1.3 Sociale vervlechtingen 1.4 Culturele vervlechtingen 1.5 Actuele discussies

Inleiding

De wereld lijkt kleiner geworden. Het is nog nooit zo gemakkelijk ge- weest om afstanden te overbruggen en verre contacten te leggen en te onderhouden. Dat geldt voor mensen, kapitaal, productie en communi- catie. Ze zijn in principe niet meer aan staatsgrenzen gebonden. De we- reld is daarom met een stad te vergelijken. Er zijn verschillende centra, veel buitenwijken, in alle soorten en maten. De afstanden en de verschil- len zijn vaak groot. Maar toch, alle delen behoren tot dezelfde stad en wat belangrijker is: de gevolgen van gebeurtenissen op de ene plek worden op de andere plek gevoeld. Denk aan gebeurtenissen als de tsunami in Zuidoost-Azië of aan de milieuproblematiek: gaan meer Chinezen auto­ rijden, dan merken we ook in West-Europa de gevolgen: meer CO 2 in de atmosfeer. Het gaat hier over globalisering . Globalisering kan worden gedefinieerd als de internationale vervlechting van economische en sociale relaties, waardoor steeds grotere delen van de wereld wat betreft de pro- ductie van goederen en diensten en de relaties tussen mensen van elkaar afhankelijk zijn geworden. Het ‘vrije verkeer van mensen’ mogen we wel nuanceren. Veel westerse landen maken in de laatste jaren hun grenzen juist zo ondoordringbaar mogelijk. Denk aan de aangescherpte EU-toelatingseisen voor niet-Eu- ropeanen en denk aan de muur die tussen de Verenigde Staten en Mexico wordt gebouwd.

globalisering

vrij verkeer van mensen

16

hoofdstuk 1 | globalisering: de wereld als stad

Korte inhoud

In paragraaf 1 behandel ik de veranderde betekenis van afstand. Hierdoor versnelde het proces van globalisering sinds de Tweede Wereldoorlog (1 De betekenis van afstand ). Globalisering wordt zichtbaar aan drie typen van internationale vervlechting. In paragraaf 2 komen de economische ver- vlechtingen aan bod. Zij hebben een lange historische ontwikkeling achter zich en vormen de motor van de globalisering (2 Economische vervlechtin- gen ). In paragraaf 3 beschrijf ik de sociale vervlechtingen, die het meest aanschouwelijk worden aan de hand van de migratiebewegingen (zowel immigratie als emigratie) waarmee het rijke Westen wordt geconfronteerd (3 Sociale vervlechtingen ). Paragraaf 4 richt zich op de culturele vervlech- tingen. Het beeld van de wereld als een stad correspondeert met het proces van culturele globalisering (4 Culturele vervlechtingen ). Ten slotte beschrijf ik in paragraaf 5 enkele actuele debatten. Zowel het vergrijzingsdebat als het debat over de integratiepolitiek gaat over de vraag of, en zo ja, hoe meer immigranten moeten integreren in Nederland (5 Actuele discussies ). De rol die afstanden spelen bij persoonlijke en bij zakelijke contacten is veranderd. Dit valt des te meer op wanneer we naar twee tijdvakken kij- ken die onze ouders en grootouders nog kunnen navertellen en die sterk van elkaar verschillen: • zestig jaar geleden, dus eind jaren veertig; • vijftien jaar geleden, dus midden jaren negentig. Vlak na de Tweede Wereldoorlog speelde fysieke afstand een rol die we ons nu nauwelijks meer kunnen voorstellen. Zo brachten mensen gro- tendeels hun vakantie in eigen land door, als ze al op vakantie gingen. Vakantie vieren is immers pas sinds de jaren zestig van de twintigste eeuw voor grote groepen weggelegd. Van diegenen die op pad gingen, vierde een minderheid zijn vakantie in het buitenland; in de regel was dat in de Europese buurlanden. Afstand speelde ook een grote rol bij de naoorlogse emigratie naar Canada, de Verenigde Staten en Australië. Emigreren ‘overzee’ betekende een vrijwel definitief afscheid van familie en vrienden. In 1948 duurde het bijvoorbeeld zes weken voordat Neder- landse emigranten na een lange tocht over zee voet aan wal zetten in Au- stralië. Het briefverkeer was traag en het telefoneren verliep moeizaam en was bovendien duur en niet voor iedereen weggelegd. Zestig jaar geleden 1.1 De betekenis van afstand

emigratie

17

de betekenis van afstand

En nu

Emigratie is tegenwoordig niet meer voorgoed, zoals zestig jaar geleden. Emigranten zijn nu veel mobieler. De helft van de emigranten keert bin- nen acht jaar terug. Momenteel vliegen westerse reizigers met groot ge- mak over de hele aardbol: om de kerstdagen in Zuidoost-Azië door te brengen, om de familie van je nieuwe vriend of vriendin in Colombia te bezoeken of voor een stage in Zuid-Afrika. Mensen nemen bijna de ge- hele aardbol in gebruik om te wonen, te werken en zich te ontspannen. Voor recreatiedoeleinden hebben mensen nagenoeg alle plekken op deze aarde ‘ontdekt’. De toppen van de Himalaya en de laatste eenzame plaat- sen op de Zuidpool en Noordpool kampen al sinds jaren met de gevolgen van mensenbezoek in de vorm van erosie, vervuiling en de komst van ongewenste, want ‘uitheemse’ planten. Zo groeit op de Zuidpool inmid- dels ons eigen doodgewone straatgras, meegebracht aan de schoenen van westerse stadsbewoners. Dat aan wonen, werken en besteding van vrije tijd geen grenzen meer lijken te zijn, bleek wel bij de tsunamiramp op 26 december 2004. Het is eeuwen geleden dat zo veel burgers van Zweden en Duitsland bij een natuurramp omkwamen, al vond de ramp duizen- den kilometers van hun eigen huis plaats. In Zweden en Duitsland werd de tsunami als een nationale ramp beleefd, omdat in elk van die landen honderden slachtoffers te betreuren waren. Ook in Nederland werden de gevolgen van de tsunami gevoeld. Er is inmiddels een monument voor de 37 Nederlandse slachtoffers. Een ander voorbeeld van globalisering is de terroristische aanval op de Twin Towers en het Amerikaanse Pentagon. We kunnen de internationaal zeer gevarieerde lijst met slachtoffers van 11 september 2001 als een uitdrukking van globalisering beschouwen. Bijna geen enkel westers land ontbrak op deze lijst. Internet als massamedium heeft een heel recente geschiedenis. De ge- schiedenis van het internet begint weliswaar in 1957 met het Amerikaan- se plan om een computernetwerk voor militair en academisch gebruik te ontwerpen dat zo solide was dat het een aanval met een Russische atoombom kon overleven. De eerste verbinding tussen Europa en het internet was met het Amsterdams Centrum voor Wiskunde en Informa- tica in 1988. Het is nu moeilijk voorstelbaar dat voor de gewone burger het gebruik van internet pas ongeveer vijftien jaar geleden is begonnen (Oosterbaan, 2007). In 1990 werd het internet geschikt gemaakt voor ie- dereen door het ontwerpen van het world wide web (www). Rond 1995 stelden internetproviders het net voor het grote publiek open. Er kwam Vijftien jaar geleden

tsunami

Twin Towers

internet

18

hoofdstuk 1 | globalisering: de wereld als stad

gebruiksvriendelijke programmatuur beschikbaar om het internet te be- kijken, de zogenaamde browsers.

En nu

De kinderen van 1995 groeiden met internet op. Zij en hun opvolgers maakten internettoepassingen populair die inmiddels niet meer zijn weg te denken, zoals chatten, vrienden- en videosites en mns’en. Inmiddels zit van de Nederlanders 76 procent minstens eens per week op internet ( Intermediair , 11 mei 2007). Nederlanders uit alle leeftijdsgroepen zijn tegenwoordig permanent online. De grote gangmakers van het internet zijn nieuwe vormen van communicatie die veel persoonlijker, symboli- scher en visueler zijn (Oosterbaan, 2007). Het gaat hier om de videosite YouTube , waar vooral jongeren hun favoriete videofilmpjes achterlaten, Flickr voor foto’s, Hyves voor persoonlijke informatie. Bloggers schrijven op internet hun dagboek (weblog). In augustus 2006 werden op het in- ternet 50 miljoen weblogs geteld. Honderd keer zo veel als in 2003. Het internet is voor veel doelen te gebruiken. (Zie voorbeeld Leger Verenig- de Staten zet eigen video’s op YouTube). Bloggers bijvoorbeeld kunnen invloed uitoefenen op de politiek en op bedrijven. Met onaangename informatie kunnen ze de reputatie van een bedrijf, een product of een dienst behoorlijk aantasten. Op het net kunnen anderen die informatie immers goed terugvinden. Personeelsfunctionarissen hebben inmiddels ook de mogelijkheden ontdekt om informatie over sollicitanten en me- dewerkers te vinden, bijvoorbeeld op de vriendensite Hyves. Leger Verenigde Staten zet eigen video’s op YouTube Het Amerikaanse leger heeft een nieuw front geopend in de propagan- daoorlog in Irak. Het leger plaatst sinds kort eigen beelden op de popu- laire website YouTube, van scherpschutters verwikkeld in vuurgevechten in Bagdad tot mariniers die ontspannen praten met Iraakse kinderen. De lancering van een kanaal met ‘beelden vanaf het slagveld’ laat zien hoe belangrijk internet is geworden in de strijd om de publieke opinie. ‘Dit is een gevechtsterrein waarop we nog niet actief zijn geweest’, zegt een legerwoordvoerder in The Los Angeles Times . ‘Dit is een medium dat we kunnen gebruiken om ons verhaal te vertellen.’ De populaire video van een vuurgevecht in Bagdad, is inmiddels 300.000 keer bekeken. ( nrc Handelsblad , 2 mei 2007)

YouTube

weblog

19

de betekenis van afstand

Zelfreflectie Op welke manieren gebruik jij het internet? Beantwoord de volgende vragen: 1 Welke sites bezoek je? Welke functie hebben die voor jou? 2 Hoeveel tijd besteed je per dag aan het gebruik van internet?

De drie E’s

De wereld lijkt dus op een grote stad, zij het dat de steden, de gemeen- schappen waarin mensen wonen en werken, deels virtueel zijn gewor- den. Het vliegverkeer is sneller en goedkoper. Samen met de technische revolutie op het gebied van communicatiemedia heeft het de toon gezet voor de huidige globalisering. Afstanden kunnen gemakkelijker dan ooit worden overbrugd, elektronisch dan wel fysiek. Het proces van globali- sering kan worden beschreven aan de hand van de zogenaamde drie E’s. Ik behandel hier de rol van: • e-mail; • eBay; • easyjet. Door e-mail kunnen we direct elektronisch communiceren met iedereen op deze aardbol. Wanneer de technische hulpmiddelen voorhanden zijn, kunnen we à la minute en bovendien face-to-face met elkaar in contact treden. Je kunt nu op zijn Amsterdams werken terwijl je op een boerderij achter Dokkum zit of ergens in de Provence in Frankrijk. Door de mo- gelijkheden die het internet biedt is het werk niet meer aan een bepaalde werkplek gebonden. Dit betekent bijvoorbeeld dat werknemers gemak- kelijker kunnen thuiswerken. Ook kunnen bedrijfsfuncties als de sala- risadministratie gemakkelijk worden uitbesteed, bijvoorbeeld naar India of Oost-Europa. Of examens van hogescholen en universiteiten worden gecorrigeerd in India. Examencorrectie in India De Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN) doet mee aan een proef met het uitbesteden van examencorrectie. Het gaat om Engelsta- lige toetsen die in India worden nagekeken. In eerste instantie worden twintig toetsen van de Arnhemse opleiding International Business & Ma- nagement gescand en via het internet naar India gestuurd. Daar kijken mensen met een management- of marketingachtergrond ze na, meldt website Edusite van Surf. ( UK , 29 april 2007)

e-mail

20

hoofdstuk 1 | globalisering: de wereld als stad

Zelfreflectie Indiase academici corrigeren jouw tentamens Management en Orga- nisatie of International Finance. Goed idee? Maak voor jezelf een opstelling van voor- en nadelen van het uitbe- steden van examencorrectie. eBay was de eerste succesvolle aanbieder van een internetdienst die nu consumer-to-consumer e-Commerce (c2c) wordt genoemd. Mensen en be- drijven zijn voor koop en verkoop van goederen en diensten niet meer gebonden aan de lokale territoria waarin ze zich bevinden. Om een fiets te verkopen, hing je tot voor enkele jaren een briefje op in de plaatselijke supermarkt. Het plaatsen van je fiets op eBay, Marktplaats of Speurders le- vert nieuwe mogelijkheden tot koop en verkoop op. Overigens leidt c2c tot meer CO 2 (dus: luchtvervuiling), omdat de handel in tweedehandsspul- len via internet tot vervoersbewegingen leidt. Gooiden mensen vroeger hun oude spullen weg, nu is er altijd wel een liefhebber te vinden die voor een tv-tafel met glazen plaat van Beilen naar Bergen aan Zee wil rijden en dan weer 185 kilometer terug. Internet vergroot de contactmogelijkheden, maar is slecht voor het milieu (Van den Boomen, 2007). easyJet was de eerste goedkope vliegmaatschappij. Voor een paar tientjes kun je nu met easyJet of met een van de vele concurrenten binnen Europa reizen. Door de week wonen en werken in Amsterdam, tegen het weekend naar je huis in Zuid-Frankrijk, Spanje of Portugal: de goedkope vliegtickets maken het voor veel mensen mogelijk om verschillende woonadressen aan te houden. Het is zo ook gemakkelijker geworden weekendrelaties over de grens te onderhouden. De een in Amsterdam, de ander in Parijs. In plaats van de Veluwe of de Waddeneilanden komen nu Europese bestemmingen in aanmerking voor een korte vakantie. Door goedkoop vliegen wordt het voor bredere lagen van de bevolking gemakkelijker omwonen en werken te scheiden. Dat geldt ook voor werken en vrije tijd, wonen bij de een en wo- nen bij de ander (of zelfs wonen op een gemeenschappelijke derde plek). Zelfreflectie Door de vele mogelijkheden om goedkoop te vliegen is mobiliteit ge- makkelijker geworden. Niet alleen vermogende ex-sporters als Johan Cruijff kunnen zich het pendelen tussen bijvoorbeeld Barcelona en Amsterdam permitteren. 1 Lijkt dit jou iets? 2 Wat zijn de voor- en nadelen? Denk aan het onderhouden van familiebanden en vriendschappen.

eBay

easyJet

21

de betekenis van afstand

Wereldcontacten

De gevolgen van de mogelijkheid om elektronisch te communiceren zijn immens. Bij elektronische communicatie speelt afstand geen enkele rol meer. Daarom kunnen mensen nu relaties aangaan die tot het internet- tijdperk niet denkbaar waren, omdat men elkaar niet of moeizaam kon bereiken. Denk aan huwelijken en vriendschappen die als chatrelatie zijn ontstaan. Het is de vraag hoe internet als communicatiemiddel onze communicatiepatronen beïnvloedt. Een populaire benadering zegt dat het internet de functie van de openbare ruimte heeft overgenomen. Met verre vrienden zou men nu een inniger contact onderhouden – per mail, chatbox of msn – dan met nabije buren, vrienden of familieleden. In plaats van in de straat, op het plein en in het café ontmoet men elkaar op het internet. Uit onderzoek blijkt echter dat internetgebruik niet in plaats van fysiek contact komt, maar vooral aanvullend is (Oosterbaan, 2007). Men spreekt chattend, per e-mail of meest per msn af waar men elkaar ziet. De meeste mensen mailen of chatten niet de hele wereld door, maar onderhouden zo het contact met vrienden en kennissen in de buurt. Dit staat haaks op het idee dat er een soort global community ontstaat. Het internet is waarschijnlijk belangrijk voor vormen van communicatie die alleen digitaal goed mogelijk zijn. Zoals tussen geestverwanten die elkaar op het net treffen, zakenpartners of mensen met vergelijkbare proble- men, zoals bij patiëntenzelfhulporganisaties. Uit onderzoek blijkt ove- rigens dat zelden echte vriendschappen ontstaan tussen mensen die via internet contact onderhouden. Vriendschap blijkt toch een zaak te zijn van nabijheid en elkaar regelmatig zien in plaats van onpersoonlijke con- tacten via het beeldscherm te onderhouden. Internet heeft in ieder geval bij het zoeken van zakelijke relaties, vrien- den of huwelijkspartners de wereld kleiner gemaakt. Het is immers ge- makkelijk geworden mensen te vinden en contact te onderhouden. Eén keer googelen kan voldoende zijn om verloren gegane klasgenoten of oude vrienden weer op te sporen of om een nieuwe handelspartner te vinden. Zelfreflectie Welke rol spelen e-mail en chatbox voor jou bij het onderhouden van vriendschappen? Beantwoord de volgende vragen: 1 Met wie communiceer je elektronisch: nabije vrienden, verre vrienden, allebei? Hoe vaak en met welk internetmedium? 2 Om welke informatie gaat het daarbij: afspraken maken, uitge- breider uitwisselen, iets anders? 3 Wat gebeurt er in het contact met je vrienden, wanneer je onver- hoopt niet de beschikking hebt over e-mail of chatbox, bijvoor- beeld tijdens vakantie?

chat, e-mail, msn

global community

22

hoofdstuk 1 | globalisering: de wereld als stad

Internationale vervlechting

Globalisering bestaat uit een toenemende internationale vervlechting van economische en sociale relaties. Mensen, kapitaal, producten en communicatie zijn minder dan ooit aan grenzen gebonden. Ik onder- scheid aan het proces van globalisering drie aspecten: • De economische vervlechting van landen en werelddelen in de vorm van de handel en productie van goederen en diensten. Economische globalisering heeft een eeuwenlange geschiedenis. Door de ontwik- keling van de telecommunicatie bevindt zij zich sinds de jaren tachtig in een versnellingsproces. • De sociale vervlechting van landen. Het beste zien we deze in de vorm van migratiebewegingen die in principe vooral de richting hebben van armere naar rijkere landen. Zowel het uitzendende (armere) als ook het ontvangende (rijkere) land kan hiervan de vruchten plukken. Deze bevolkingstrek is zo grootschalig dat ze voor de betrokkenen landen ook ontwrichtend werkt. • De culturele vervlechting van landen. Ook op cultureel gebied lijkt de wereld steeds meer op één stad. Toch wordt dit proces door tegen- strijdigheden gekenmerkt. Naast culturele eenvormigheid zien we steeds meer spanningen tussen culturen. Internationale handel brengt internationale arbeidsverdeling met zich mee. Dat kan een voordeel zijn, omdat er zo efficiënter en veelzijdiger geproduceerd en geconsumeerd kan worden. Consumenten kiezen nu goederen die overal ter wereld kunnen worden geproduceerd. Dat maakt producenten en consumenten gelijktijdig ook gevoeliger voor gebeurte- nissen elders op de wereld. Die hebben immers vaak een mondiale uit- straling. Denk aan strenge winters in de Verenigde Staten waardoor de prijs van olie stijgt. Dit drijft de prijzen van grondstoffen die van ver ko- men op, met gevolgen voor de koopkracht van de West-Europese consu- ment. Nu zijn veel producten op middellange termijn vervangbaar, voor olie geldt dit niet. Het begrip voedselkilometer illustreert die internationale arbeidsver- deling. Het begrip stamt uit de discussie over de milieubelasting van eten. Het aantal voedselkilometers is de afstand die eten heeft afgelegd ‘tussen grond en mond’. Hoe hoger dit aantal, des te duidelijker de internationale arbeidsverdeling wordt. Zo legt een bepaald soort pastamaaltijd 19.350 kilometer af. 1.2 Economische vervlechtingen

economische, sociale, culturele vervlechting

voedselkilometer

Made with