Etje Heijdanus-de Boer, Anouk van Nunen, Hans Boekel, Diane Carp en Petra van der Veer-Borneman - Spelend leren en ontdekken

Etje Heijdanus • Anouk van Nunen (red.) Hans Boekel • Diane Carp • Petra van der Veer​

spelend spelend leren en ontdekken

leren en

ontdekken

Handboek drama voo r het basisonderwijs

Spelend leren en ontdekken

Julia (9 jaar): ‘Drama is het leukste wat je kunt leren op school.’

www.coutinho.nl/handboekdrama Met de code in dit boek heb je toegang tot je online studiemateriaal. Dit materiaal bestaat uit filmopnamen, bijlagen en verdiepende informatie.

Om je studiemateriaal te activeren heb je onderstaande code nodig. Ga naar www.coutinho.nl/handboekdrama en volg de instructies.

Spelend leren en ontdekken

Handboek drama voor het basisonderwijs

Etje Heijdanus-de Boer • Anouk van Nunen (red.)

Hans Boekel • Diane Carp • Petra van der Veer-Borneman

c u i t g e v e r ij

c o u t i n h o

bussum 2016

© 2016 Uitgeverij Coutinho bv Alle rechten voorbehouden.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbe- stand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mecha- nisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schrif- telijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloem- lezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.stichting-pro.nl).

Uitgeverij Coutinho Postbus 333 1400 AH Bussum info@coutinho.nl www.coutinho.nl

Omslag: Jeanne | ontwerp & Illustratie, Westervoort

Noot van de uitgever Wij hebben alle moeite gedaan om rechthebbenden van copyright te achterhalen. Personen of instanties die aanspraak maken op bepaalde rechten, wordt vriendelijk verzocht contact op te nemen met de uitgever. De personen op de foto’s komen niet in de tekst voor en hebben geen relatie met hetgeen in de tekst wordt beschreven, tenzij het anders vermeld is.

ISBN 978 90 469 0507 4 NUR 846

Voorwoord

Kinderen spelen graag, leren graag, leren van nature door te spelen. In het basis- onderwijs spelen en leren leerlingen ook. Sterker nog: het spelen wordt gestuurd om doelgericht te kunnen leren met een zo groot mogelijk leerrendement. Drama sluit aan bij die natuurlijke drang tot spelen en leren; bij de natuurlijke creativiteit, fantasie, verbeelding en bewegingsdrang van leerlingen. Door te spelen leren ze de wereld verkennen. Leerkrachten op de basisschool hebben de taak het vak drama te geven, op basis van de kerndoelen primair onderwijs (Ministerie van Onderwijs, Cul- tuur en Wetenschap, 2006). Op de pabo’s bereiden aankomende leerkrachten zich hierop voor. In 2012 verscheen Een goede basis (Commissie Kennisbasis Pabo, 2012). In deze publicatie staat de ‘kennisbasis drama’ beschreven, de verplichte leidraad voor het inrichten van onderwijsprogramma’s drama op de pabo’s. Dit praktische handboek voor drama in het basisonderwijs is gebaseerd op deze kennisbasis en biedt een uit- werking in een praktische didactiek voor pabostudenten en voor leerkrachten in het basisonderwijs. Naast de theoretische uitwerking zijn veel praktijkvoorbeelden en voorbeeldlessen opgenomen. Daarmee kun je als student en als leerkracht zelf aan de slag, om al doende het vak onder de knie te krijgen. Veel collega’s hebben met ons meegedacht tijdens het ontwerpen en het schrijven van dit boek. We zijn hen heel erkentelijk voor hun betrokkenheid en kritische re- flectie. We danken Marieke Hagemans en Martin Valenkamp voor hun inhoudelijke inbreng. Onze dank gaat ook uit naar studenten van de pabo’s van de Marnix Hoge- school en de Hogeschool Inholland Dordrecht voor hun inhoudelijke en tekstuele feedback. Omdat zij tot de doelgroep van dit boek behoren, was hun feedback en instemming voor ons van grote waarde. We danken de basisschool De Trompetvogel uit Nieuwegein voor het mogen fil- men van de dramalessen. Onze dank in dezen gaat ook uit naar de ouders van de leerlingen. En uiteraard naar de leerlingen van De Trompetvogel zelf, voor hun inzet en enthousiasme. Ook Uitgeverij Coutinho willen we bedanken. De adviezen van Martin Chirer waren inspirerend en vakkundig. Laura Schans danken we voor haar ondersteuning als re- dacteur, Simone Baddou voor de vormgeving en Maaike Mangelmans voor de pro- motie van het boek.

Onze grootste dank gaat uit naar alle leerlingen, pabostudenten en leerkrachten in het basisonderwijs die wij tot nu toe mochten begeleiden. Zij inspireerden ons tot het maken van Spelend leren en ontdekken: Handboek drama voor het basisonderwijs .

Etje Heijdanus-de Boer Anouk van Nunen

Hans Boekel Diane Carp Petra van der Veer-Borneman

Januari 2016

Inhoud

Inleiding 13

Online studiemateriaal 18

Deel 1  Drama: een theoretische verkenning 19

1 Drama in het basisonderwijs: spelend leren 21 1.1 Onze visie op drama 22 1.2 Wat is drama? 22 1.3 Wat is dramatisch spel? 24 1.4 Wat is de betekenis van dramatisch spel? 24 1.5

Kerndoelen Kunstzinnige oriëntatie en de inzet van drama 27

1.6 1.7

Waarom drama in het basisonderwijs? 28

Drama in het basisonderwijs 28 1.7.1 Icc’ers en vakleerkrachten op een basisschool 31

1.8 1.9

Drama en trends in het basisonderwijs 32

Reflectie 33

2 Werken aan de dramacompetenties: het leerproces van de student 35 2.1 Algemene competenties voor de leerkracht: ‘spoor 1’ 36

2.1.1 Dramacompetenties: productie, receptie en reflectie 37 2.1.2 Dramacompetenties en indicatoren voor de (aankomende) leerkracht 39 21e-eeuwse vaardigheden en het basisonderwijs: ‘spoor 2’ 45 2.2.1 Dramacompetenties voor leerkrachten en de 21e-eeuwse vaardigheden voor leerlingen 48

2.2

2.3 Werken aan je persoonlijke ontwikkeling als aankomende leerkracht 51 2.4 Reflectie 53

3 Dramatheoretische inzichten: spelend leren 55 3.1 Het vak drama: theoretische inzichten 56 3.1.1 Sociaal-constructivisme: actief leren 57 3.2 Het kind en zijn ontwikkeling 58 3.2.1 Theorie: spelend leren 59

3.3

Spel in onderwijs 61 3.3.1 De rol van de leerkracht 63 3.3.2 Drama in het basisonderwijs 63

3.4

Creativiteit en 21e-eeuwse vaardigheden 64 3.4.1 Het belang van creativiteit en drama in het basisonderwijs 65

3.5

Reflectie 67

4 Leerinhouden voor leerlingen: een leerlijn drama 69 4.1 Creativiteit en drama 70 4.2 Drie inhoudelijke elementen binnen het vak drama 70 4.3

Drie manieren van werken met drama: leerlingen stimuleren in hun dramatische spel 74

4.4 4.5 4.6 4.7 4.8

Opbouw van reflectie in de leerlijn 76

Samenspel 79

21e-eeuwse vaardigheden en drama 79

De leerlijn voor de leerlingen 86

Reflectie 87

5 Creatieve ontwikkeling van leerlingen stimuleren: de lespraktijk 89 5.1 De vijf W’s 90 5.2 Spelelementen en creativiteit in het MVB-model 92 5.3 Creativiteit, het creatieve proces en creatief denken 93 5.4 Stimulerende factoren voor het creatieve proces in een dramales 94 5.5 Pedagogische en didactische stappen in het vrijmakingsproces 95 5.6 De leerkracht en de praktijk van het creatieve proces in drama 97

5.6.1 De fasen van het vrijmakingsproces 98 5.6.2 Bijstelling op basis van de evaluatie 99

5.7

Het bevorderen van de creativiteit per bouw 100 5.7.1 De creatieve ontwikkeling in de onderbouw 100 5.7.2 De creatieve ontwikkeling in de middenbouw 101 5.7.3 De creatieve ontwikkeling in de bovenbouw 102 Criteria voor de creatieve ontwikkeling van leerlingen 104

5.8 5.9

Reflectie 106

Deel 2 Drama in de lespraktijk 107

6 Drama-activiteiten 109 6.1

Verbeeldende activiteiten 110 6.1.1 Quickscan van de beginsituatie van de groep 110

6.2

De didactiek van een korte verbeeldende activiteit 111 6.2.1 Het pedagogische klimaat 111 6.2.2 De organisatie 111 6.2.3 Doelen: creatieve ontwikkeling en sociaal-emotionele ontwikkeling 112 6.2.4 De instructie 112

6.2.5 De opbouw van de activiteiten 112 6.2.6 Reflectie op de activiteiten 113

6.3

Voorbeelden van verbeeldingsactiviteiten: associatiespel 114 6.3.1 Associëren in taal voor groep 1-2-3-4 115 6.3.2 Associëren vanuit beweging voor groep 1-2-3-4 118 6.3.3 Associëren in taal voor groep 5-6-7-8 120 6.3.4 Associëren vanuit beweging voor groep 5-6-7-8 121

6.4 6.5

Andere korte verbeeldende activiteiten 123

Reflectie 127

7 Voorlezen en vertellen 129 7.1 De verbeelding stimuleren 130 7.2

De leerkracht als inspirerend rolmodel 132 7.2.1 Voorlezen 133 7.2.2 Vertellen 135 7.2.3 Vertelpantomime 140

7.3 Een bewerkt verhaal als vertelpantomime 141 7.3.1 Hoe begin je met vertelpantomime? 141 7.3.2 Een les vertelpantomime uitbouwen volgens het creatieve proces  143 7.4 Reflectie 151

8 Drama als middel 153 8.1

Drama als didactisch middel 154

8.2

De spelelementen 156 8.2.1 Meerdere mogelijkheden voor drama als middel 159 Een les geven met inzet van drama als didactisch middel: hoe pak je dat aan? 161

8.3

8.4 8.5

Lesvoorbeelden 164

Reflectie 169

9 Drama als doel 171 9.1

Het Model Didactische Analyse 172 9.1.1 Doelstelling 173 9.1.2 Beginsituatie 173 9.1.3 Leerstof 174 9.1.4 Didactische werkvormen 174 9.1.5 Leeractiviteiten 175 9.1.6 Onderwijs- en leermiddelen 175 9.1.7 Bepaling van resultaten (evaluatie) 175 Een voorbeeldles drama geanalyseerd 176 9.2.1 De structuur van de voorbeeldles 183 9.2.2 Fasen van de dramales 184

9.2

9.3 9.4

Een les drama evalueren 188

Reflectie 191

10 Dramatische werkvormen met aandacht voor rolopbouw 193 10.1 Een dramales in gang zetten 194 10.2 Klassenmanagement voor een actieve les drama 196 10.3 Algemene didactische principes en werkvormen 198 10.4 Dramatische werkvormen 200 10.4.1 Spelvormen met beweging en non-verbaal spel 200 10.4.2 Spelvormen met fysiek spel en actief taalgebruik 201 10.5 Vier voorbeeldlessen met verschillende werkvormen 207 10.6 Reflectie 216

11 Een dramales ontwerpen 219 11.1 Ontwerpplan voor een dramales 220 11.1.1 Ruimte voor creativiteit 220 11.2 Een scène ontwerpen 227 11.3 Reflectie 233

12 Kijken naar jeugdtheater 235 12.1 Twee inspirerende voorstellingen 236 12.2 Jeugdtheater in dienst van kunst- en cultuureducatie 238 12.2.1 Doelen van receptieve kunsteducatie 239 12.3 Voorbereiding en verwerking van het bezoek aan een jeugdtheater­ voorstelling 240 12.4 Een nagesprek: een voorstelling is gelaagd 240 12.5 Reflectie 243

13 Vakintegratie en cultuureducatie 245 13.1 Vakintegratie: drama combineren met andere vakken 246

13.2 Interdisciplinaire vakintegratie: drama als middel breed ingezet 247 13.3 Multidisciplinaire vakintegratie: een thema behandelen vanuit meerdere vakken 248 13.4 Interdisciplinaire vakintegratie: drama als middel in een complete les 250 13.4.1 Format 1: Het eiland en de stad 251 13.5 Over cultuur en cultuureducatie 258 13.5.1 Drama in samenhang met deelgebieden van cultuureducatie 259 13.5.2 Kwaliteit in cultuureducatie 264 13.6 Reflectie 264

Literatuur 265

Register 269

Over de auteurs 277

Inleiding

Dit handboek is bedoeld voor pabostudenten en leerkrachten in het basisonderwijs die zich willen bekwamen in het geven van dramalessen. Het boek sluit aan bij het leergebied Kunstzinnige oriëntatie binnen de pabo-opleiding. Het komt tegemoet aan de vraag vanuit het onderwijs om meer aandacht te besteden aan de ontwikke- ling van creativiteit en andere 21e-eeuwse vaardigheden. Het boek combineert een theoretische onderbouwing van het vak drama met praktijkvoorbeelden en voorbeeldlessen. Uitgangspunt daarbij is ‘leren door doen’: het boek is zo opgebouwd dat je als student en als leerkracht aan de hand van ‘good practices’ meteen aan de slag kunt in je eigen lespraktijk. Doelstelling Om te kunnen voldoen aan de eisen voor Kunstzinnige oriëntatie zoals die zijn vast- gelegd in de kerndoelen primair onderwijs, zijn een goede methodiek en didactiek van drama onontbeerlijk. Het is ons doel ommet dit handboek beide te bieden van- uit zes uitgangspunten, die we hierna weergeven. • Het plezier in drama stimuleert je om een eigen expressierepertoire en spelmate- riaal te ontwikkelen en toe te passen in je lespraktijk. Je leert zelf spelmateriaal gebruiken en ontwikkelen. • Door je drama eigen te maken, krijg je inzicht in de theorie, praktijk en didactiek van drama. Je bent in staat dramatisch spel competent te hanteren: op een expres- sieve, non-verbale en verbale manier. Als (aankomend) leerkracht basisonderwijs ben je in staat een dramatisch spelproces met de leerlingen te initiëren en te be- geleiden. • Door aan de hand van dit boek zelf ervaringen op te doen met het geven van dra- malessen en door die ervaringen theoretisch te koppelen, bekwaam je je systema- tisch in het ontwerpen en geven van goede dramalessen. • Je leert de creatieve ontwikkeling van de leerlingen te stimuleren en de juiste vak- inhouden en begeleidingsvaardigheden gericht in te zetten. • Je ontwikkelt inzicht en vaardigheden voor het inzetten van drama als activiteit en in het kader van voorlezen en vertellen, voor het inzetten van drama als middel en drama als doel, en in het kader van cultuureducatie en vakintegratie. • Samen met de leerlingen beleef je als (aankomende) leerkracht een leerzaam en inspirerend leerproces.

13

Spelend leren en ontdekken

Opbouw In deel 1 van dit boek schetsen we de belangrijkste theoretische kaders over spelen en leren. Die visie op leren vind je terug in de toegepaste vakspecifieke theorie: spe- len en leren, ontwikkeling van creativiteit en aansluiting bij de 21e-eeuwse vaardig- heden. We geven in deel 2 veel praktijkvoorbeelden en good practices: voorbeelden die je kunt toepassen in je eigen lespraktijk om je te ondersteunen in je ontwikkeling als leerkracht. We beginnen klein en eenvoudig met drama-activiteiten en werken toe naar complexere activiteiten en complete dramalessen. Ter onderbouwing zijn filmfragmenten van voorbeeldlessen opgenomen op de website bij dit boek: daarin zie je een leerkracht de dramales uitvoeren in de onder-, midden- en bovenbouw op de basisschool. Je vindt er ook ondersteunend en verdiepend materiaal. In de tabel hierna is een reeks vragen weergegeven, gekoppeld aan de hoofdstuk- ken waarin ze worden behandeld. Deze tabel geeft globaal de inhoud van het boek weer.

Tabel Vragen en onderwerpen per hoofdstuk

1 Drama in het basisonderwijs: spelend leren Wat is drama? Wat zijn kenmerkende eigenschappen van drama? Hoe kom je drama tegen in het basisonder- wijs?

Handeling, creativiteit, verbeelding Visie op drama: spelend leren en ontdek- ken Verschillende invalshoeken

2 Werken aan de dramacompetenties: het leerproces van de student Waarom drama in het basisonderwijs?

Vakspecifieke competenties drama voor de leerkracht 21e-eeuwse vaardigheden en drama, en ‘sporen’ voor een leerproces Spelen en leren, verschillende visies Drama en dramatisch spel Creativiteit Verschillende fasen in spelontwikkeling Toepassingen in de dramalessen

Wat betekent drama in het basisonderwijs voor jouw ontwikkeling als leerkracht?

3 Dramatheoretische inzichten: spelend leren Wat zijn theoretische inzichten in drama in het basisonderwijs?

Met welke ontwikkeling van het kind moet je rekening houden in je dramalessen?

14

Inleiding

4 Leerinhouden voor leerlingen: een leerlijn drama Wat is de leerstof voor het vak drama?

Drie werkwijzen: productie, reflectie, re- ceptie Materie, vorm, betekenis (MVB-model) Lesdoelen drama formuleren Leerlijnen drama voor leerlingen Creativiteit in een dramales De spelelementen en creativiteit in het MVB-model Pedagogische en didactische stappen Het bevorderen ven creativiteit per bouw De beoordeling van drama in een creatief proces

Hoe kun je een leerlijn drama inrichten?

5 Creatieve ontwikkeling van leerlingen stimuleren: de lespraktijk Wat is creativiteit in drama? Hoe kun je als leerkracht het creatieve proces stimuleren? Wat zijn de pedagogische en didactische

stappen bij de vrijmakingsfase? Wat is de opbouw per bouw? Hoe kun je dramaproducten beoordelen? 6 Drama-activiteiten Hoe ga je drama-activiteiten oefenen in je lespraktijk? 7 Voorlezen en vertellen Hoe ga je voorlezen oefenen in je lesprak- tijk? Hoe ga je vertellen oefenen in je lespraktijk? 8 Drama als middel Hoe oefen je drama als middel in je les- praktijk? Hoe kun je drama bij andere vakken oefe- nen in je lespraktijk?

Activeren met drama-activiteiten Opzet en reflectie

Voorlezen en drama

Vertellen en drama

Drama als middel

Drama ingezet bij andere vakken

9 Drama als doel Hoe is een les drama opgebouwd?

Een voorbeeldles drama geanalyseerd Model Didactische Analyse (MDA) Het lesvoorbereidingsformulier Lesdoelen formuleren Lessen drama voor starters

Wat zijn de onderdelen van het lesvoorbe- reidingsformulier? Hoe geef je een dramales aan een begin- nende groep in je lespraktijk?

15

Spelend leren en ontdekken

10 Dramatische werkvormen met aandacht voor rolopbouw Hoe geef je een les drama aan een begin- nende groep? Hoe zijn didactische werkvormen opge- bouwd? Hoe zijn vakdidactische werkvormen op- gebouwd? Hoe werk je een dilemma uit in een les drama? Klassenmanagement

Didactische werkvormen voor alle groe- pen, en taken voor de leerkracht Vakdidactische werkvormen voor alle groepen, en taken voor de leerkracht Een lessenserie voor alle groepen met aan- dacht voor rolopbouw

11 Een dramales ontwerpen Hoe ontwerp je zelf een actieve les drama? Hoe organiseer je een actieve les drama? (klassenmanagement) 12 Kijken naar jeugdtheater Hoe bereid je het kijken naar jeugdtheater voor? 13 Vakintegratie en cultuureducatie Wat is de relatie tussen drama en andere vakken in het basisonderwijs?

Het competentieniveau van de leerkracht Een scène ontwerpen

Jeugdtheater en educatief materiaal

Drama in het leergebied Kunstzinnige ori- ëntatie Cultuur en cultuureducatie Culturele competenties cultuur Drama in combinatie met andere vakken

Leeswijzer Dit boek is zo opgebouwd dat het te gebruiken is binnen het kerndeel van de kennis- basis drama, maar het voldoet ook aan de criteria van het profieldeel van die ken- nisbasis. Met andere woorden: het helpt je de basis van het vak drama te begrijpen, maar het geeft je ook de mogelijkheid om je kennis te verdiepen, al dan niet met on- dersteuning van de studiehandleidingen en met begeleiding van de vakdocent van jouw pabo. Het is bruikbaar voor de leerjaren 1 tot en met 4 van de pabo, en voor de lespraktijk daarna. Uiteraard kun je met behulp van dit boek ook zelfstandig jouw competentieont- wikkeling stimuleren waar het lesgeven in drama betreft. In ieder hoofdstuk geven we aan onder welk van de algemene competenties de leerstof van het betreffende hoofdstuk valt. Aan het begin van ieder hoofdstuk blikken we terug op het voorgaan- de onder het kopje ‘Wat heb je al geleerd?’, gevolgd door een vooruitblik in ‘Wat leer je in dit hoofdstuk?’ die aangeeft hoe je aan de stof kunt werken. Op die manier kun je inschatten of het betreffende hoofdstuk voor jou van nut is in je eigen ontwikke-

16

Inleiding

lingsfase of dat je eventueel beter bij een ander onderdeel kunt beginnen. Je kunt ook de tabel hiervoor met de vragen en verwijzingen naar de hoofdstukken gebrui- ken als start voor je leerproces met dit boek. Kies een vraag uit die voor jou relevant is en begin in het bijbehorende hoofdstuk. Het boek is zo opgebouwd dat je erdoor- heen kunt ‘zappen’, al zul je soms wel voor (eerder) behandelde stof naar andere hoofdstukken worden verwezen. Een van de belangrijkste uitgangspunten voor dit boek is ‘leren door doen’. We passen dit in ieder hoofdstuk toe: we koppelen theorie aan praktijk en bieden je (met name in deel 2) handreikingen om een en ander meteen op je eigen praktijkschool toe te passen. Omdat studenten (net als leerlingen op de basisschool) verschillende leerstijlen hebben, geven we je met de verschillende opdrachten en uitdagingen de mogelijkheid je eigen stijl te volgen. In deel 2 vind je voorbeeldlessen om te gebruiken in je lespraktijk, zodat je ervaart wat voor jou goed werkt en wat minder goed. Je kunt ervoor kiezen klein te begin- nen, met bijvoorbeeld een drama-activiteit of de inzet van drama bij voorlezen en vertellen. Je kunt er ook voor kiezen meteen een complexere stap te zetten: een les met drama als middel of drama als doel. Ieder hoofdstuk eindigt met een korte reflectie. Er horen opdrachten bij waarmee je (onder meer) kunt toetsen of je de stof hebt begrepen.

In dit boek wordt met verschillende icoontjes gewerkt.

Verwijzingen naar de website herken je aan dit icoontje.

Met dit icoontje worden de vaste onderdelen aan het begin van elk hoofdstuk aan- gegeven: ‘Wat heb je al geleerd?’, ‘Wat leer je in dit hoofdstuk?’ en ‘Opbouw van dit hoofdstuk’.

Dit icoontje wordt gebruikt bij een lesvoorbeeld .

Tot slot nog een praktische opmerking. Het is in de meeste studieliteratuur gebrui- kelijk om te spreken over ‘hij’ als ook ‘zij’ bedoeld wordt. Hoewel we met dit boek zowel mannelijke als vrouwelijke lezers voor ogen hebben, houden wij ons voor het leesgemak aan dit gebruik.

17

www.coutinho.nl/handboekdrama Bij dit boek hoort een website met extra studiemateriaal. Hierop vind je niet alleen het materiaal waarnaar in het boek wordt verwezen, zoals voorbeeldlessen en les- voorbereidingsformulieren, maar ook aanvullende en verdiepende informatie. Docenten Op de website is een docentenhandleiding voor pabodocenten beschikbaar, en een handreiking voor het toetsen van drama. Online studiemateriaal

18

Deel 1

Drama: een theoretische verkenning

19

1

Wat leer je in dit hoofdstuk? Na het bestuderen van dit hoofdstuk weet je wat drama in het basisonderwijs kan inhouden, welke plaats drama heeft in het basisonderwijs en welke toepassingen er zijn. Je weet ook wat drama voor leerlingen en leerkrachten kan betekenen. Je krijgt zicht op trends en ontwikkelingen van drama in het basisonderwijs, en na dit hoofdstuk kun je bovendien meteen als (aankomende) leerkracht praktisch aan de slag met drama, met behulp van het digibord. Opbouw van dit hoofdstuk In § 1.1 lichten we onze visie op drama toe; het gaat daar om de denkwijze die aan dit boek ten grondslag ligt. De kern van drama is spelend leren, met als centraal uitgangspunt ‘leren door doen’. Dat leggen we uit in § 1.2, § 1.3 en § 1.4. In § 1.5 besteden we aandacht aan de kerndoelen Kunstzinnige oriëntatie. Daarna zoomen we in op vormen en toepassingen van drama zoals je ze in het basisonderwijs kunt tegenkomen (§ 1.6, § 1.7, § 1.8). We sluiten af met reflectie (§ 1.9) in de vorm van opdrachten. Een leerkracht uit de onderbouw vertelt: Er zijn van die momenten in een dramales dat het spel van leerlingen mij raakt. Dat zijn de momenten waar- op leerlingen helemaal opgaan in hun spel, zich in anderen verplaatsen. Ik zie dan bij de leerlingen hun enthousiasme, daadkracht, onbegrensdheid, zoeken en kwetsbaarheid. Het zijn momenten waarop de potentiële kwali- teiten van de leerlingen volop naar voren springen. Die momenten maken me trots en ontroeren me. Een leerkracht uit de bovenbouw vertelt: Als ik een dramales geef, valt me steeds weer op hoe weinig ik hoef te stimuleren om de leerlingen gemoti- veerd te krijgen. Er stijgt gejuich op als ik de dramales aankondig. En niet dat er niet hard gewerkt wordt hoor! De regels zijn streng en ik stel hoge eisen. Mijn leerlingen leren graag en zijn bijzonder gretig in een dramales. Wat ik ook heel waardevol vind is dat in deze lessen ook eens andere leerlin- gen de beste van de klas zijn. Ik ben steeds weer verrast door de onverwach- te kwaliteiten van sommige leerlingen die ze in een dramales laten zien. Drama in het basisonderwijs #spelend leren

21

1

Drama in het basisonderwijs

1.1 Onze visie op drama Drama sluit aan bij het spontane spel van kinderen. Onder ‘spontaan spel’ verstaan we het spel waarin het kind spontaan leert over zichzelf en de hem omringende we- reld. Bij spontaan spel zijn er geen regels en geen gerichte leerdoelen. Alle kinderen spelen en leren zo. De kern van drama in het basisonderwijs is ‘spelend leren’, wat dus helemaal aansluit bij het spontane leren van kinderen. Voor drama in het on- derwijs gelden echter wel gerichte doelen. Als leerkracht stuur je het leren aan door de leerling(en) gerichte dramaopdrachten te geven. Kinderen leren in deze context met behulp van dramaopdrachten en een onderwerp. Ze hebben een actieve rol: ze ‘leren door doen’, waarmee je aansluit bij wat ze al kunnen. Het leren ligt besloten in de activiteit. In dit ‘leren door doen’ wordt de creatieve ontwikkeling van kinderen gestimuleerd. Drama sluit aan bij andere vakken en geeft ieder kind de kans om op zijn eigen manier vorm te geven aan ideeën en denkbeelden. Technische spelvaar- digheden spelen een rol, maar het accent ligt op het helpen ontdekken van eigen mogelijkheden en het stimuleren van de creatieve ontwikkeling van leerlingen, sa- men met en met respect voor medeleerlingen. Creatieve ontwikkeling van leerlingen is een belangrijk aspect in de dramales. Enerzijds staat hierin het zelf ontdekken, creëren, en (zelf) evalueren centraal, ander- zijds het speels onderzoeken van problemen, dilemma’s en conflicten aan de hand van een onderwerp. Op deze wijze is drama zowel een leer- als een creatief proces. Het sluit aan bij de spelbehoefte van kinderen, bij hun verbeeldingskracht en bij hun behoefte om te ontdekken en te onderzoeken, te fantaseren, te creëren en vorm te geven, te ordenen en te leren beheersen. Kortom: met drama bied je als leerkracht een context waarin leerlingen zich authentiek als mens kunnen ontwikkelen. Je sluit aan bij de brede ontwikkeling van kinderen. Dat wil zeggen dat je ze onder andere helpt sociale en culturele vaardigheden eigen te maken die voor elk kind in het ba- sisonderwijs van belang zijn. Verwerving van die vaardigheden is onderdeel van de dramales. 1.2 Wat is drama? In drama is ‘handeling’ een essentieel begrip. Je ‘doet’ als speler altijd iets. Actie dus! Drama gaat over een onderwerp in een spelwerkelijkheid met daarin een tegenstel- ling, een conflict of een dilemma. We spreken van dramatiseren, van ‘doen alsof’: in het spel is het echt, maar tegelijkertijd is het ‘maar’ gespeeld. Het speels onderzoeken van een onderwerp levert meestal een aantal inzichten op. In die zin biedt drama een context waarbinnen kinderen zich leren verplaatsen in een ander en waarbinnen ze tegelijkertijd hun eigen plek leren ontdekken in een steeds groter wordende wereld. Drama heeft alles te maken met spel, spelen en verbeelden; dingen die een kind van nature al heel goed kan. De voorbeelden hierna laten zien hoe drama op een natuurlijke manier aansluit bij het spontane spel dat kinderen eigen is.

22

Made with